Επιμονή, Εξάσκηση, Επανάληψη
Η αξία τους στη μελέτη
Πώς γίνεται, αυτό που σήμερα δυσκολεύει ένα παιδί, να γίνει αύριο κάτι που μπορεί να αντιμετωπίσει; Η επανάληψη και η εξάσκηση έχουν καθοριστικό ρόλο, όταν οργανώνονται σωστά, με συγκεκριμένο στόχο και αξιοποίηση των λαθών.
Οι ερωτήσεις- απαντήσεις που ακολουθούν εξηγούν, πώς, η καθημερινή προσπάθεια μπορεί να μετατραπεί σε γνώση που διαρκεί.
1. Τι μας δείχνει η εικόνα του μαθητή που σπρώχνει τον βράχο;
Ένας μαθητής προσπαθεί να μετακινήσει έναν τεράστιο τετράγωνο βράχο. Στην αρχή δυσκολεύεται. Σταδιακά, οι γωνίες λειαίνονται, ο βράχος γίνεται στρογγυλός και η μετακίνησή του ευκολότερη. Στο τέλος, έχει γίνει μια μικρή μπάλα που ο μαθητής στέλνει στο τέρμα.
Κάπως έτσι μπορεί να βιώσει ένα παιδί τη μαθησιακή του πρόοδο: μια άσκηση που κάποτε το ακινητοποιούσε, γίνεται αντιμετωπίσιμη. Στην πραγματικότητα, βέβαια, η δυσκολία δε μικραίνει από μόνη της.
Ο μαθητής αποκτά τις γνώσεις και τις δεξιότητες που χρειάζεται για να την αντιμετωπίσει.
Αυτό είναι το νόημα της εικόνας του άρθρου: η προσπάθεια μπορεί να μετατραπεί σε ικανότητα, όταν έχει κατεύθυνση και κατάλληλη υποστήριξη.
2. Αφού το παιδί κατάλαβε το μάθημα, γιατί χρειάζεται επανάληψη;
Επειδή απλά το να παρακολουθεί κάποιος μια εξήγηση-επίλυση, είναι εντελώς διαφορετικό από το να μπορεί να κάνει τη γνώση ‘’κτήμα’’ του και να μπορεί να τη χρησιμοποιήσει.
Ένας μαθητής μπορεί να καταλαβαίνει κάθε βήμα μιας λύσης στον πίνακα και στο σπίτι να δυσκολεύεται να ξεκινήσει μια παρόμοια άσκηση. Είναι διαφορετική η επίδοση κάποιου κατά τη διδασκαλία ή τη μελέτη, από τη μάθηση, που διατηρείται στο χρόνο. Η άμεση ευκολία δεν αποτελεί ασφαλή απόδειξη ότι η γνώση έχει κατακτηθεί.
Γι’ αυτό χρειάζεται να ελέγχουμε: Μπορώ να το εξηγήσω χωρίς να κοιτάζω; Μπορώ να το εφαρμόσω χωρίς έτοιμα βήματα; Μπορώ να το κάνω ξανά ύστερα από ημέρες;
Η κατανόηση μιας εξήγησης είναι η αφετηρία. Η αυτόνομη εφαρμογή όμως μας δείχνει τι πραγματικά έχει κατακτηθεί.
3. Επανάληψη σημαίνει να διαβάζω την ίδια σελίδα πολλές φορές;
Η επανάληψη μπορεί να περιλαμβάνει νέα ανάγνωση, αλλά χρειάζεται και ενεργή συμμετοχή της μνήμης και της σκέψης.
Η προσεκτική ανάγνωση είναι απαραίτητη για την πρώτη επαφή με το υλικό. Όταν, όμως, το παιδί περιορίζεται στο να ξαναδιαβάζει, μπορεί να εξοικειώνεται με τη σελίδα χωρίς να μπορεί να ανακαλέσει το περιεχόμενό της.
Η εξάσκηση με ερωτήσεις - απαντήσεις και η κατανομή της μελέτης στο χρόνο αξιολογούνται ως τεχνικές υψηλής χρησιμότητας. Η απλή επαναλαμβανόμενη ανάγνωση και η απλή υπογράμμιση, παρουσιάζουν πιο περιορισμένη και λιγότερο σταθερή αποτελεσματικότητα.
Το κριτήριο είναι τι μπορεί να θυμηθεί και να κάνει το παιδί όταν κλείσει το βιβλίο. Η πιο αποτελεσματική μέθοδος είναι να το γράφω και να το ξαναγράφω μέχρι να το μάθω. Ό,τι γράφω , μένει !!
4. Πώς γίνεται στην πράξη η ενεργή επανάληψη;
Αφού μελετήσει μια ενότητα, ο μαθητής κλείνει το βιβλίο και δοκιμάζει να ανακαλέσει τη γνώση: γράφει όσα θυμάται, δημιουργεί και απαντά σε ερωτήσεις, εξηγεί με δικά του λόγια ή ανασυνθέτει ένα διάγραμμα. Έπειτα ελέγχει την απάντησή του και διορθώνει τα κενά.
Η προσπάθεια ανάκλησης λειτουργεί και ως μαθησιακή δραστηριότητα. Επίσης, όταν μελετάς, προσπάθησε αυτό που διαβάζεις να το εξηγήσεις σε κάποιον. Αν μπορείς να το εξηγήσεις εύκολα και με απλά λόγια, τότε σίγουρα το έχεις καταλάβει.
5. Πότε πρέπει να κάνει επανάληψη; Υπάρχει ιδανικό πρόγραμμα;
Η επανάληψη αξίζει να κατανέμεται σε διαφορετικές ημέρες και να αρχίζει από την αρχή της σχολικής χρονιάς. Το διάβασμα λίγο πριν από ένα διαγώνισμα μπορεί να βοηθήσει στην άμεση απόδοση, αλλά δεν αποτελεί ασφαλή βάση για γνώσεις που θα αποδοθούν μήνες αργότερα.
Η απόσταση ανάμεσα στις επαφές με την ύλη επηρεάζει τη διατήρησή της. Το κατάλληλο διάστημα εξαρτάται και από το πόσο αργότερα θα χρειαστεί η γνώση.
Μια ενδεικτική αφετηρία είναι η επιστροφή στην ενότητα την επόμενη ημέρα, λίγες ημέρες αργότερα, την επόμενη εβδομάδα και ξανά έπειτα από δύο ή τρεις εβδομάδες. Πειραματίσου.
Αυτό είναι πρόταση οργάνωσης, όχι ίδιος κανόνας για όλα τα παιδιά. Όπου υπάρχει έντονη δυσκολία, χρειάζονται διευκρίνιση και συντομότερη επιστροφή.
6. Όσο περισσότερες ασκήσεις λύνει, τόσο καλύτερα μαθαίνει;
Ο αριθμός των ασκήσεων δεν αρκεί για να αξιολογήσουμε τη μελέτη. Χρειάζεται να εξετάζουμε τι εξασκεί ο μαθητής, πού δυσκολεύεται και τι βελτιώνει.
Το «θα κάνω Μαθηματικά» είναι αόριστο. Το «θα μάθω να αναγνωρίζω πότε χρειάζεται παραγοντοποίηση και θα ελέγχω τα πρόσημα» δίνει συγκεκριμένη κατεύθυνση.
Αντίστοιχα, όταν έχουν κατακτηθεί τα βασικά, η εναλλαγή διαφορετικών τύπων ασκήσεων μπορεί να είναι χρήσιμη. Σε ένα μικτό σύνολο ασκήσεων ο μαθητής χρειάζεται να αποφασίσει ποια μέθοδος ταιριάζει.
Κάθε σειρά ασκήσεων χρειάζεται ένα μαθησιακό σκοπό.
7. Πρέπει να τα λύνει όλα μόνο του το παιδί για να μάθει;
Η αυτονομία κατακτάται σταδιακά. Ένας αρχάριος μπορεί να χρειάζεται ένα καλά εξηγημένο λυμένο παράδειγμα και έπειτα προσωπική προσπάθεια σε σχετική άσκηση. Αυτή η εναλλαγή αποτελεί τεκμηριωμένη διδακτική πρακτική.
Η βοήθεια χρειάζεται να εξηγεί τη σκέψη και να δίνει στον μαθητή την ευκαιρία να δοκιμάσει. Η αντιγραφή μιας λύσης, από μόνη της, δεν αποδεικνύει ότι μπορεί να την παράγει.
Στόχος είναι να χρειάζεται σταδιακά λιγότερη υποστήριξη. Το να ζητήσει μια διευκρίνιση ή να επιστρέψει σε προηγούμενη γνώση μπορεί να είναι το κατάλληλο επόμενο βήμα.
8. Πώς εφαρμόζεται η ουσιαστική εξάσκηση στα διαφορετικά μαθήματα;
Η μορφή αλλάζει ανάλογα με το αντικείμενο. Ενδεικτικές εφαρμογές είναι:
- Στα Μαθηματικά: επιλέγω μέθοδο και εξηγώ γιατί ταιριάζει στην άσκηση.
- Στη Φυσική: αιτιολογώ γιατί χρησιμοποιώ έναν συγκεκριμένο νόμο.
- Στη Βιολογία: περιγράφω έναν μηχανισμό και εξετάζω τι θα συνέβαινε αν άλλαζε ένας παράγοντας.
- Στην Οικονομία: συνδέω έναν ορισμό με παράδειγμα και διάγραμμα.
- Στη Γλώσσα: ξαναγράφω μια παράγραφο, βελτιώνοντας συγκεκριμένα την τεκμηρίωση ή τη συνοχή της.
- Στην Πληροφορική: παρακολουθώ τις τιμές των μεταβλητών και εξηγώ το αποτέλεσμα ενός αλγορίθμου.
Η κοινή αρχή είναι ότι ο μαθητής επεξεργάζεται και χρησιμοποιεί τη γνώση, με στόχο να μπορεί να ανταποκριθεί και σε μια κατάλληλη παραλλαγή.
9. Πώς μπορεί ένα λάθος να βοηθήσει το παιδί;
Όταν καταλάβει την αιτία του και αξιοποιήσει αυτή την πληροφορία στην επόμενη προσπάθεια.
Η ένδειξη «λάθος» δεν εξηγεί αν το πρόβλημα ήταν μια παρανόηση, μια ακατάλληλη μέθοδος, μια παράλειψη ή ένας βιαστικός υπολογισμός.
Ένα αρχείο λαθών μπορεί να απαντά σε τρεις ερωτήσεις: «Τι έκανα; Γιατί ήταν λάθος; Τι θα ελέγξω την επόμενη φορά;». Έπειτα χρειάζεται νέα εφαρμογή, κατά προτίμηση σε άλλη μέρα.
Το λάθος αποκτά μαθησιακή αξία όταν αλλάζει θετικά την επόμενη προσπάθεια.
10. Τι σημαίνει πραγματικά επιμονή στη μελέτη;
Σημαίνει ότι επιστρέφω στη δυσκολία, αξιοποιώ τη διόρθωση και προσαρμόζω τον τρόπο δουλειάς μου.
Αν ένας μαθητής αποτυγχάνει συνεχώς στο ίδιο σημείο, χρειάζεται να διερευνήσει τι τον εμποδίζει. Μπορεί να λείπει μια προαπαιτούμενη γνώση, να χρειάζεται διαφορετική εξήγηση ή να μην έχει καταλάβει το ζητούμενο.
Το «προσπάθησε περισσότερο» χρειάζεται να γίνεται συγκεκριμένο: «Ας βρούμε πού δυσκολεύεσαι και ποιο βήμα θα σε βοηθήσει».
Η επιμονή γίνεται αποτελεσματική όταν συνοδεύεται από αλλαγές που έχουν νόημα.
11. Πόσο αποδίδουν όλα αυτά;
Οι τεχνικές αυτές μας δίνουν αποτελεσματικούς τρόπους να βελτιώσουμε τη μελέτη. Δεν εγγυώνται συγκεκριμένο βαθμό για κάθε παιδί. Οι προηγούμενες γνώσεις, η διδασκαλία, οι συνθήκες και οι ώρες μελέτης καθώς και οι ιδιαίτερες ανάγκες του μαθητή παραμένουν σημαντικές.
12. Πώς καταλαβαίνουμε ότι η εξάσκηση αποδίδει;
Παρατηρούμε τι μπορεί πλέον να κάνει ο μαθητής:
- Θυμάται την ύλη ύστερα από μέρες;
- Χρειάζεται λιγότερες υποδείξεις;
- Εξηγεί καθαρότερα τον συλλογισμό του;
- Αντιμετωπίζει μια παραλλαγή της άσκησης;
- Αναγνωρίζει και διορθώνει λάθη που προηγουμένως επαναλάμβανε;
Οι απαντήσεις προσφέρουν πληρέστερη εικόνα από τις ώρες που έμεινε ανοιχτό το βιβλίο.
Η πρόοδος χρειάζεται να φαίνεται στη γνώση και στην αυτονομία του μαθητή.
13. Ποιο απλό πλαίσιο μπορεί να ακολουθήσει στην καθημερινή μελέτη;
Ένα πρακτικό πλαίσιο έχει πέντε βήματα:
1. Κατανοώ τον στόχο. Επιλέγω συγκεκριμένη έννοια ή δεξιότητα και ξεκαθαρίζω τις απορίες μου.
2. Προσπαθώ χωρίς έτοιμη απάντηση. Ανακαλώ, εξηγώ ή λύνω, με βοήθεια όπου χρειάζεται.
3. Ελέγχω τη σκέψη μου. Συγκρίνω με αξιόπιστη λύση ή ζητώ ανατροφοδότηση και εντοπίζω την αιτία των λαθών.
4. Εφαρμόζω τη διόρθωση. Δοκιμάζω ξανά και προχωρώ σε κατάλληλη παραλλαγή.
5. Προγραμματίζω επιστροφή. Επανεξετάζω τη γνώση σε άλλη μέρα, μαζί με επιλεγμένο παλαιότερο υλικό.
14. Ισχύει ο ίδιος τρόπος για ένα μικρό παιδί και για έναν έφηβο;
Οι βασικές αρχές μπορούν να καθοδηγήσουν και τις δύο περιπτώσεις, αλλά η εφαρμογή χρειάζεται προσαρμογή.
Ένα μικρότερο παιδί μπορεί να δουλεύει προφορικά, με λίγες ερωτήσεις και υποστήριξη ενηλίκου. Ένας έφηβος μπορεί σταδιακά να αναλαμβάνει την επιλογή των ερωτήσεων, την καταγραφή των λαθών και τον προγραμματισμό των επαναλήψεων.
Η διάρκεια χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη την ηλικία, το αντικείμενο και τις δυνατότητες συγκέντρωσης. Η μελέτη οφείλει να χωρά σε μια καθημερινότητα με ξεκούραση, ύπνο, κίνηση και κοινωνικές σχέσεις.
Η σταδιακή ανάληψη ευθύνης χρειάζεται καθοδήγηση και ρεαλιστικές απαιτήσεις.
15. Πώς μπορούν να βοηθήσουν γονείς και εκπαιδευτικοί;
Κάνοντας την πρόοδο ορατή και την υποστήριξη διαθέσιμη.
Το «πόσες ώρες διάβασες;» μπορεί να συμπληρώνεται από το «τι μπορείς να κάνεις σήμερα που σε δυσκόλευε χθες;». Μια συγκεκριμένη παρατήρηση, όπως «σήμερα βρήκες μόνος σου πού άλλαζε το πρόσημο», δίνει περιεχόμενο στην ενθάρρυνση.
Όταν το παιδί δουλεύει συστηματικά αλλά παραμένει σε αδιέξοδο, χρειάζεται να εξετάσουμε τα κενά, τη μέθοδο και την υποστήριξή του. Δεν είναι δίκαιο να ερμηνεύουμε κάθε δυσκολία ως έλλειψη προσπάθειας.
Ένας βαθμός περιγράφει μια επίδοση σε συγκεκριμένες συνθήκες. Δεν αποτιμά την αξία του παιδιού.
16. Ποιο είναι το σημαντικότερο μήνυμα που θέλουμε να μείνει στον μαθητή;
Ότι μπορεί να μάθει να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες του με συγκεκριμένο τρόπο: να τις αναγνωρίζει, να ζητά βοήθεια, να εξασκείται και να αξιοποιεί όσα του δείχνει η προηγούμενη προσπάθεια.
Η διαδρομή δεν είναι πάντα ομαλή. Περιλαμβάνει επιστροφές, καθυστερήσεις και ανάγκη για υποστήριξη. Η σωστά οργανωμένη εξάσκηση της δίνει κατεύθυνση.
Στην αρχική εικόνα, το γκολ είναι μια στιγμή. Πίσω της βρίσκονται οι προσπάθειες που έγιναν με προσοχή, οι διορθώσεις που αξιοποιήθηκαν και οι επιστροφές στην ύλη όταν η πρώτη εξοικείωση είχε περάσει.
Όταν το πρόβλημα που αντιμετωπίζετε είναι μεγάλο, μπορείτε πάντοτε να το σπάτε σε μικρότερα, δημιουργώντας ερωτήσεις και απαντήσεις ώστε να κατακτάτε τη γνώση.
Επαναλαμβάνουμε ότι : Αν μπορείς να εξηγήσεις σε κάποιον, εύκολα και με απλά λόγια, αυτό που μελέτησες, τότε, σίγουρα το έχεις καταλάβει.
Αυτό που αξίζει να κατακτήσει ένα παιδί από τη μαθητική του πορεία είναι:
«Μπορώ, να αναγνωρίζω τι με δυσκολεύει, να ζητώ την κατάλληλη βοήθεια και να δουλεύω μέχρι να το κατακτήσω».
Νίκος Πουσπουρίκας
Διευθυντής του φροντιστηρίου Εκπαίδευση Ιατρικών, Θετικών και Οικονομικών Επιστημών στο Μαρούσι
